Jak sprzedać udziały?

Jak sprzedać udziały w spółce z o.o. bez niepotrzebnego ryzyka? W najprostszym wariancie wystarczy umowa sprzedaży udziałów, podpisy notarialnie poświadczone i zawiadomienie spółki. W praktyce sprzedaż udziałów bywa jednak znacznie szerszym procesem, zwłaszcza gdy przedmiotem transakcji jest większościowy pakiet udziałów albo całe przedsiębiorstwo prowadzone przez spółkę.

W tym artykule wyjaśniamy, czego może spodziewać się sprzedający: od przygotowania spółki, przez szukanie kupującego i due diligence, aż po negocjacje umowy, cenę, podatki i formalności po sprzedaży.

Sprzedaż udziałów – co tak naprawdę jest przedmiotem transakcji?

Udział w spółce z o.o. to prawo wspólnika w spółce. Daje ono m.in. prawo głosu, prawo do dywidendy i prawo do udziału w majątku spółki w razie jej likwidacji. Sprzedaż udziałów oznacza przeniesienie tych praw na kupującego za określoną cenę.

W potocznym języku często mówi się o „sprzedaży spółki”. Prawnie najczęściej chodzi jednak o sprzedaż udziałów przez wspólnika. Sama spółka nadal istnieje, pozostaje stroną umów, zatrudnia pracowników, ma swoje aktywa, zobowiązania i historię. Zmienia się właściciel udziałów.

To odróżnia sprzedaż udziałów od sprzedaży przedsiębiorstwa albo zorganizowanej części przedsiębiorstwa. W tych drugich przypadkach przedmiotem transakcji są składniki majątku i zobowiązania związane z działalnością. Szerzej różnice między sprzedażą udziałów a sprzedażą przedsiębiorstwa omawiamy we wpisie „Jak sprzedać firmę w Polsce – sprzedaż udziałów czy przedsiębiorstwa”.

Jak wygląda typowy proces sprzedaży udziałów?

Nie każda sprzedaż udziałów wygląda tak samo. Inaczej przebiega sprzedaż kilku udziałów innemu wspólnikowi, a inaczej sprzedaż większościowego pakietu inwestorowi branżowemu. Mimo to w typowej transakcji można wyróżnić kilka powtarzalnych obszarów.

Najpierw sprzedający powinien przygotować spółkę do rozmów z kupującym. Chodzi o uporządkowanie dokumentów, sprawdzenie umowy spółki, wstępne określenie ceny i ustalenie, czy w spółce nie ma problemów, które mogą obniżyć wartość transakcji.

Następnie pojawia się etap poszukiwania kupującego i wstępnych rozmów. Jeżeli kupujący jest zainteresowany transakcją, strony podpisują NDA, czyli umowę o zachowaniu poufności, oraz list intencyjny. Dopiero później kupujący zwykle przeprowadza due diligence, czyli badanie spółki.

Po badaniu zaczynają się właściwe negocjacje umowy sprzedaży udziałów. To wtedy strony ustalają ostateczną cenę, sposób jej zapłaty, zakres odpowiedzialności sprzedającego, ewentualny zakaz konkurencji, warunki zamknięcia transakcji oraz zabezpieczenia.

Szczegółowy opis całego procesu znajduje się w osobnym artykule „Jak przebiega transakcja sprzedaży spółki”.

Przygotowanie spółki do sprzedaży

Przygotowanie spółki warto rozpocząć zanim pojawi się konkretny kupujący. Im wcześniej sprzedający uporządkuje kwestie prawne, finansowe i organizacyjne, tym łatwiej będzie mu obronić cenę i spokojniej przejść przez negocjacje.

W pierwszej kolejności należy sprawdzić umowę spółki. To w niej mogą znajdować się ograniczenia sprzedaży udziałów, np. obowiązek uzyskania zgody spółki, zarządu albo zgromadzenia wspólników. Umowa spółki może też przyznawać pozostałym wspólnikom prawo pierwszeństwa lub prawo pierwokupu.

Osobnym tematem jest przygotowanie samego biznesu: dokumentów finansowych, umów z klientami, dokumentacji pracowniczej, praw własności intelektualnej, decyzji administracyjnych i rozliczeń ze wspólnikami. Tę część szerzej omawiamy we wpisie „Jak przygotować firmę do sprzedaży”.

Szukanie kupującego i poufność rozmów

Kupującym może być inny wspólnik, inwestor branżowy, inwestor finansowy albo menedżer spółki.

Przed przekazaniem danych finansowych, list klientów, umów handlowych czy informacji technologicznych należy podpisać NDA. Jest to umowa o zachowaniu poufności, która określa, jakie informacje są chronione, kto może mieć do nich dostęp i w jakim celu kupujący może z nich korzystać.

NDA ma szczególne znaczenie, gdy potencjalnym kupującym jest konkurent. Nawet jeżeli transakcja nie dojdzie do skutku, sprzedający nie powinien pozostawać bez ochrony w zakresie przekazanych informacji handlowych, technologicznych i organizacyjnych.

Na wstępnym etapie strony często podpisują także list intencyjny. Nie zawsze jest to dokument niewiążący. Może zawierać postanowienia o wyłączności negocjacyjnej, poufności, harmonogramie, kosztach albo odpowiedzialności za zerwanie rozmów. Dlatego nawet „wstępny” dokument warto skonsultować przed podpisaniem. Więcej o tym piszemy w artykule „Czy warto negocjować list intencyjny przy sprzedaży udziałów”.

Due diligence – czego może spodziewać się sprzedający?

Due diligence to badanie spółki przez kupującego. Jego celem jest sprawdzenie, co kupujący nabywa i jakie ryzyka wiążą się z transakcją. Badanie może obejmować kwestie prawne, podatkowe, finansowe, kadrowe, operacyjne i branżowe.

W praktyce kupujący prosi o udostępnienie dokumentów w wirtualnym pokoju danych, czyli bezpiecznym miejscu online przeznaczonym do wymiany plików. Następnie doradcy kupującego analizują dokumenty i zadają pytania. Odpowiedzi na te pytania mają często wpływ na cenę, zakres odpowiedzialności sprzedającego i treść umowy sprzedaży udziałów.

Szerzej o badaniu spółki z perspektywy sprzedającego piszemy w artykule „Due diligence z perspektywy sprzedającego firmę”.

Negocjacje umowy sprzedaży udziałów

Umowa sprzedaży udziałów, często określana skrótem SPA od angielskiego share purchase agreement, jest głównym dokumentem transakcyjnym. W prostej transakcji może mieć kilka stron. W większej transakcji M&A bywa rozbudowaną umową z licznymi załącznikami.

Najważniejsze postanowienia umowy dotyczą zwykle przejścia własności udziałów, ceny, sposobu zapłaty, odpowiedzialności sprzedającego, oświadczeń i zapewnień, zakazu konkurencji, poufności oraz warunków zamknięcia transakcji.

Oświadczenia i zapewnienia, nazywane czasem R&W od angielskiego representations and warranties, to deklaracje sprzedającego dotyczące udziałów i spółki. Mogą dotyczyć np. tego, że sprzedający jest właścicielem udziałów, udziały nie są obciążone, spółka prawidłowo rozlicza podatki, ma prawa do kluczowych aktywów i nie prowadzi istotnych sporów.

Dla kupującego takie oświadczenia są sposobem ograniczenia ryzyka. Dla sprzedającego są jednym z najważniejszych źródeł odpowiedzialności po transakcji. Dlatego trzeba zwrócić uwagę nie tylko na ich treść, ale także na limity odpowiedzialności, terminy zgłaszania roszczeń, progi kwotowe oraz wyłączenia odpowiedzialności.

Szczegółowo o tym, co powinna regulować umowa, piszemy w artykule „Umowa sprzedaży udziałów – co powinien wiedzieć sprzedający”. Z kolei odpowiedzialność sprzedającego omawiamy szerzej we wpisie „Odpowiedzialność odszkodowawcza sprzedającego udziały”.

Forma umowy, zawiadomienie spółki i KRS

Umowa sprzedaży udziałów w spółce z o.o. wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Oznacza to, że notariusz poświadcza autentyczność podpisów stron złożonych pod umową. Sama umowa nie musi być aktem notarialnym.

Po podpisaniu umowy należy zawiadomić spółkę o przejściu udziałów i przedstawić dowód dokonania czynności, najczęściej umowę sprzedaży udziałów. Dopiero od chwili otrzymania zawiadomienia wraz z dowodem przejścia udziałów spółka powinna traktować kupującego jako wspólnika.

Zarząd powinien następnie zaktualizować księgę udziałów i złożyć odpowiednie dokumenty do KRS. Warto także sprawdzić, czy sprzedaż udziałów wpływa na dane w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych. Dotyczy to zwłaszcza sprzedaży pakietu kontrolnego.

Więcej na temat formalności po transakcji znajdziesz we wpisach „Zawiadomienie spółki o sprzedaży udziałów” oraz „Jakie dokumenty należy złożyć do KRS po sprzedaży udziałów”. O roli notariusza piszemy natomiast w artykule „Czy notariusz jest potrzebny do sprzedaży udziałów”.

Sprzedaż części udziałów – czy można sprzedać tylko część pakietu?

Tak, wspólnik spółki z o.o. może sprzedać tylko część swoich udziałów. Jeżeli ma 100 udziałów, może sprzedać np. 30 udziałów i zachować pozostałe 70. Taki model często pojawia się wtedy, gdy właściciel chce pozyskać inwestora, ale nie planuje pełnego wyjścia z biznesu.

Sprzedaż części udziałów wymaga jednak szczególnej ostrożności. Po transakcji sprzedający i kupujący pozostają wspólnikami, a więc muszą wspólnie funkcjonować w jednej spółce. Warto zawczasu ustalić, kto będzie podejmował kluczowe decyzje, jak będzie wyglądać zarząd, kiedy spółka może wypłacać dywidendę i na jakich zasadach strony będą mogły sprzedać swoje udziały w przyszłości.

W takich sytuacjach często potrzebna jest SHA, czyli umowa wspólników. Jest to dodatkowa umowa regulująca relacje między wspólnikami, najczęściej bardziej szczegółowo niż sama umowa spółki. Więcej o tym dokumencie piszemy w artykule „SHA (umowa wspólników) w transakcjach sprzedaży udziałów – perspektywa sprzedającego”.

Jak ustalić cenę sprzedaży udziałów?

Cena sprzedaży udziałów powinna uwzględniać wartość spółki, wielkość sprzedawanego pakietu, możliwość przejęcia kontroli, zadłużenie, gotówkę, kapitał obrotowy, ryzyka wykryte w due diligence oraz siłę negocjacyjną stron.

Wycena jest punktem wyjścia, ale nie zawsze przesądza o ostatecznej cenie. W praktyce kupujący często patrzy na powtarzalność wyników, jakość zysków, stabilność klientów i zdolność spółki do działania po odejściu dotychczasowego właściciela.

W rozmowach transakcyjnych często pojawia się EBITDA, czyli wskaźnik pokazujący wynik operacyjny spółki przed odsetkami, podatkami i amortyzacją. EBITDA bywa podstawą wyceny, ale nie powinna być analizowana w oderwaniu od długu, gotówki, inwestycji, jakości kontraktów i jednorazowych zdarzeń wpływających na wynik.

W większych transakcjach sama cena może być rozliczana według mechanizmu locked box albo completion accounts. Locked box oznacza ustalenie ceny na podstawie danych z określonego dnia. Completion accounts zakłada korektę ceny po zamknięciu transakcji, na podstawie aktualnych danych finansowych.

Temat rozwijamy w artykule „Sposoby rozliczenia ceny przy sprzedaży udziałów – completion accounts i locked box”, a o EBITDA piszemy osobno we wpisie „EBITDA przy sprzedaży udziałów w spółce z o.o.”

Jak zabezpieczyć zapłatę ceny?

Dla sprzedającego kluczowe jest nie tylko to, jaka cena zostanie wpisana do umowy, ale także to, czy i kiedy faktycznie otrzyma pieniądze. Przy prostych transakcjach cena może być płatna jednorazowo przelewem w dniu podpisania umowy. Przy większych transakcjach strony często stosują bardziej złożone mechanizmy.

Jednym z nich jest rachunek escrow. To specjalny rachunek, na który trafia całość albo część ceny. Środki są wypłacane po spełnieniu warunków określonych w umowie. Escrow może zabezpieczać sprzedającego, bo pokazuje, że kupujący dysponuje pieniędzmi. Jednocześnie może zabezpieczać kupującego, jeżeli część ceny zostaje zatrzymana na poczet ewentualnych roszczeń.

Szerzej o escrow piszemy w artykule „Rachunek escrow w transakcji sprzedaży udziałów – najważniejsze informacje dla sprzedającego”.

Najczęstsze błędy przy sprzedaży udziałów

Największym błędem jest traktowanie sprzedaży udziałów jak prostej formalności. Sama forma umowy jest ważna, ale nie rozwiązuje problemów związanych ze zgodami, ceną, odpowiedzialnością, podatkami czy rozliczeniami po transakcji.

Najczęściej problemy pojawiają się wtedy, gdy sprzedający:

• nie sprawdza ograniczeń zbycia udziałów w umowie spółki;
• ujawnia poufne dane bez NDA;
• zaczyna porządkować dokumenty dopiero po otrzymaniu listy due diligence;
• akceptuje zbyt szerokie oświadczenia i zapewnienia;
• nie zabezpiecza zapłaty ceny;
• nie analizuje skutków podatkowych przed podpisaniem umowy;
• nie reguluje relacji z inwestorem po sprzedaży części udziałów.

Część tych błędów da się naprawić. Część może jednak obniżyć cenę, opóźnić transakcję albo doprowadzić do sporu po sprzedaży. Dlatego przygotowanie prawne i podatkowe powinno rozpocząć się wcześniej niż negocjowanie finalnej wersji umowy.

FAQ – jak sprzedać udziały w spółce z o.o.?

Czy sprzedaż udziałów wymaga aktu notarialnego?

Nie. Umowa sprzedaży udziałów w spółce z o.o. wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Notariusz poświadcza podpisy stron, ale sama umowa nie musi być aktem notarialnym.

Czy można sprzedać udziały bez zgody spółki?

To zależy od umowy spółki. Jeżeli umowa spółki nie wprowadza ograniczeń, sprzedaż udziałów co do zasady nie wymaga zgody spółki. Jeżeli jednak zgoda jest wymagana, trzeba dochować przewidzianej procedury.

Czy można sprzedać tylko część udziałów?

Tak. Trzeba jednak sprawdzić umowę spółki, prawa pozostałych wspólników i konsekwencje utraty kontroli. Przy sprzedaży części udziałów inwestorowi warto rozważyć zawarcie umowy wspólników.

Kiedy kupujący staje się wspólnikiem wobec spółki?

Wobec spółki przejście udziałów jest skuteczne od chwili, gdy spółka otrzyma zawiadomienie wraz z dowodem dokonania czynności. Dlatego po podpisaniu umowy trzeba zadbać o prawidłowe zawiadomienie spółki.

Kto zgłasza zmianę wspólników do KRS?

Obowiązki wobec KRS wykonuje zarząd spółki. Po sprzedaży udziałów zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów, listę wspólników i złożyć odpowiednie dokumenty do sądu rejestrowego.

Ile wynosi podatek od sprzedaży udziałów?

W typowym przypadku osoba fizyczna płaci 19% PIT od dochodu ze sprzedaży udziałów. Przy wysokich dochodach może pojawić się danina solidarnościowa, a po stronie kupującego zwykle występuje PCC 1%.

Czy po sprzedaży udziałów sprzedający odpowiada za długi spółki?

Sprzedający nie odpowiada automatycznie za wszystkie długi spółki tylko dlatego, że sprzedał udziały. Może jednak odpowiadać wobec kupującego na podstawie umowy sprzedaży udziałów, zwłaszcza za naruszenie oświadczeń i zapewnień albo innych zobowiązań umownych.

Podsumowanie: jak sprzedać udziały bez niepotrzebnego ryzyka?

Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. może być prostą czynnością, ale przy wartościowym pakiecie udziałów zwykle staje się procesem transakcyjnym. Sprzedający powinien zadbać o przygotowanie spółki, poufność rozmów, kontrolę nad due diligence, rozsądną konstrukcję ceny, ograniczenie odpowiedzialności i prawidłowe formalności po sprzedaży.

Każda sprzedaż udziałów ma swoją specyfikę. Jeżeli planujesz sprzedaż udziałów w spółce z o.o. i chcesz sprawdzić, jak przygotować transakcję, zabezpieczyć cenę oraz ograniczyć odpowiedzialność po sprzedaży, możesz skontaktować się z naszą kancelarią przez stronę kontakt.